Rosja: wyniki w strefie rolnictwa ryzykownego — pszenica ozima i jakość ziarna

Gleby słabo zaopatrzone w azot i fosfor, próchnica poniżej 3% — to warunki, w których produkt albo pokazuje realny efekt, albo nie pokazuje żadnego. Nie ma tu bufora żyznej gleby, który maskowałby różnicę. Raport pochodzi z podpisanego i opieczętowanego dokumentu gospodarstwa rolnego.

Raport z sezonu 2017–2018 jest najbardziej szczegółowym dokumentem w całym naszym zestawieniu. Podaje nie tylko dawkę i wynik, ale też glebę, pogodę, nawożenie tła i skład zabiegu na poletkach kontrolnych. Czytaliśmy oba warianty dokumentu — tłumaczenie polskie i rosyjski oryginał z podpisem i pieczęcią gospodarstwa — ponieważ w kilku miejscach tłumaczenie jest niejasne, a w jednym wprost mylące: nagłówek „poprzednik łuku” w raporcie z drugiego sezonu to rosyjskie «лук», czyli cebula.

To najważniejsza rzecz w tym raporcie i wcześniej jej tu nie było. Poletka kontrolne dostały te same mieszanki zabiegowe plus konkurencyjny preparat humusowy z mikroelementami, w dawce 2 l/ha. Nie porównywano więc preparatu z niczym, tylko 0,5 l/ha naszego preparatu z 2 l/ha cudzego.

To czyni wynik mocniejszym w jednym sensie i słabszym w innym. Mocniejszym, bo przewaga powstała nad aktywnym produktem konkurencyjnym, a nie nad pustym polem — i to przy czterokrotnie niższej dawce. Słabszym, bo z tych liczb nie da się odczytać, ile daje sam preparat wobec braku jakiegokolwiek zabiegu humusowego. Kto szuka tej drugiej odpowiedzi, nie znajdzie jej w tym dokumencie.

Sezon 2018–2019 opisuje osobny raport (Załącznik 6-5), na dwóch polach po 10 ha działki doświadczalnej i 10 ha kontrolnej, na tej samej odmianie Yuka i przy tym samym schemacie 0,5 l/ha dwukrotnie. Jedna rzecz się jednak zmieniła: drugi zabieg przesunięto na fazę dojrzałości mlecznej. Pola różniły się przedplonem i to widać w wynikach:^[1,2]

Raport ma dla sezonu 2018–2019 wyjaśnienie pogodowe, tylko dotyczy ono innej rzeczy, niż się na pierwszy rzut oka wydaje. Gospodarstwo spodziewało się 60–70 kwintali z hektara, ale w ostatnim etapie wegetacji przez dziesięć dni utrzymywała się temperatura +38 do +39°C przy braku opadów przed żniwami — i to tłumaczy, dlaczego ziarno nie nabrało pełnej masy. Upał dotknął jednak obu wariantów jednakowo, więc tłumaczy niższy plon bezwzględny, a nie mniejszą przewagę nad kontrolą. Dlaczego przewaga stopniała z 47–50% do 18–32%, raport nie wyjaśnia nigdzie. Nawożenie tła było w obu wariantach identyczne: jesienią 120 kg/ha amofosu 12:52, wiosną dwa nawożenia azotanem amonu (100 i 150 kg/ha) oraz trzykrotne dokarmianie dolistne mocznikiem po 40 kg/ha z dodatkiem siarczanu magnezu.

Przedplon jest jedyną udokumentowaną różnicą między obydwoma polami i widać go w samych kontrolach: po cebuli kontrola dała 49,8 q/ha, po pszenicy ozimej tylko 44,0 — 5,8 kwintala z hektara różnicy zanim cokolwiek zastosowano. Rząd wielkości się zgadza z tym, co o przedplonie wiadomo skądinąd. W analizie 1292 pól pszenicy w uprawie bezorkowej uprawa pszenicy po pszenicy wiązała się ze stratą rzędu 500 kg/ha, a w doświadczeniu polowym w Polsce pszenica ozima po ziemniaku i po grochu dała wyższy plon i wyższe białko niż pszenica w monokulturze. Preparat tej różnicy nie wyrównał: po lepszym przedplonie dołożył 32%, po gorszym 18%. Ostrożność jest tu jednak podwójna, bo dwa pola to dwa punkty, a polska praca sama zastrzega, że na jakość ziarna lata badań wpływały silniej niż przedplon.

Zostaje wniosek, który raport stawia najmocniej: że pierwszy zabieg, w fazie krzewienia, odpowiada za plon, a drugi, w fazie dojrzałości mlecznej, za gluten i białko. Wniosek jest spójny z mechanizmem, ale dowód, którym raport go podpiera, tego nie udźwignie — jest nim tabela zestawiająca jakość ziarna 2018 wobec 2019 wyłącznie w wariancie traktowanym, bez kontroli. Tymczasem sam stres cieplny w czasie nalewania ziarna podnosi białko i gluten, obniżając masę ziarna: w pszenicy narażonej na temperatury powyżej 32°C masa ziarna spadła o około 29%, a białko wzrosło z 11,83% do 13,30%. Różnica między sezonami mieści się w tym rzędzie wielkości, więc rozdzielić upału od zabiegu na tej tabeli się nie da. Broni się natomiast porównanie wewnątrzsezonowe — kontrola i wariant traktowany na tym samym polu, w tym samym upale, różniące się o 4–5 punktów glutenu i 1,6–1,7 punktu białka. Obserwacja z pola dokłada do tego jeszcze jedno: po pierwszym zabiegu liście były intensywniej wybarwione, a efekt „dołka herbicydowego” nie występował albo był słabo wyrażony.^[3,4,5]

Koszt tego programu liczy się na hektar, nie na litr, i wychodzi pasmem, bo zależy od wielkości opakowania. Dawka sezonowa to 1,0 l/ha (dwa zabiegi po 0,5 l/ha), więc przy cenniku polepszacza gleby PFC 3(B) jest to od 50 zł/ha przy kanistrze 20 l, przez 60 zł/ha przy 5 l, do 70 zł/ha przy opakowaniu 1 l — netto, bez rabatu ilościowego. Dochodzi rzecz, która w tym akurat programie działa na korzyść: preparat jechał w mieszaninie zbiornikowej z herbicydem i z fungicydem, więc nie doszedł ani jeden przejazd opryskiwacza i koszt zabiegu to koszt samego produktu.

Jedno zastrzeżenie do tego rachunku trzeba postawić od razu, bo dotyczy jego podstawy. Raport z drugiego sezonu nazywa preparat „Protohumix B”, a stosowano go dolistnie — czyli w roli, którą dzisiejszy cennik przypisuje raczej biostymulatorowi PFC 6(B) niż polepszaczowi gleby PFC 3(B). Powyższe pasmo policzone jest według PFC 3(B), zgodnie z pozostałymi wyliczeniami na stronie; gdyby przyjąć PFC 6(B), koszt sezonowy wyniósłby 105–120 zł/ha. Z samych raportów tego nie rozstrzygniemy.

Próg opłacalności jest łatwiejszy do policzenia niż krotność zwrotu i lepiej się przenosi na własne pole. Przy urzędowej średniej cenie skupu pszenicy 844,50 zł/t — obwieszczenie Prezesa GUS za 11 kwartałów poprzedzających pierwsze półrocze 2026 r. — zabieg wychodzi na zero przy około 60 kg ziarna z hektara dla kosztu 50 zł/ha i około 85 kg przy 70 zł/ha. Na plonie referencyjnym rzędu 5,2 t/ha to przyrost o 1,2–1,6%. Samo gospodarstwo policzyło swój wynik inaczej i we własnej walucie: 16 542 ruble na hektar na polu po cebuli, 8 160 rubli na polu po pszenicy, a osobno 1,2 rubla na kilogramie z tytułu wyższej klasy ziarna, czyli 6 240–7 920 rubli na hektar. Tych kwot nie przeliczamy na złote — kurs i rok zakupu zmieniłyby wynik bardziej niż sam efekt, a premię za klasę ziarna dodatkowo nie da się przenieść: progów rosyjskiego systemu klas pszenicy nie zweryfikowaliśmy u źródła (odpowiedni rejestr nie dał się pobrać), więc nie ma z czego zbudować polskiego odpowiednika tej premii.

Dwie rzeczy na koniec, bez których ten rachunek się rozjeżdża. Po pierwsze, wzrostów rzędu +47% i +50% nie należy brać za podstawę planowania: najbliższy punkt odniesienia z dużej próby to 448 prób pasowych na komercyjnych farmach, gdzie biostymulator humusowy podniósł plon pszenicy średnio o 12,71%, przy czym 35 prób dało wynik ujemny, a prawdopodobieństwo przekroczenia progu opłacalności wyniosło 83,4–89,2%. Po drugie, jeśli gdziekolwiek natkniesz się na koszt „25 zł/ha” dla tych prób, to liczba policzona z połowy dawki sezonowej i z najtańszego opakowania naraz — pasmo zaczyna się od 50 zł/ha. Jak policzyć próg dla własnej uprawy, rozbieramy w artykule o koszcie na hektar; pełne przeliczenie wszystkich prób na polskie ceny jest w sekcji „Ile to znaczy w złotówkach” na stronie Wyniki z gospodarstw.^[6,7]