Kwasy humusowe i bakterie — czy warto łączyć?

Rozporządzenie (UE) 2019/1009 dzieli biostymulatory jednym zdaniem w każdą stronę. Biostymulator mikrobiologiczny — PFC 6(A) — „składa się z mikroorganizmu lub konsorcjum mikroorganizmów określonych w CMC 7”, a biostymulator niemikrobiologiczny — PFC 6(B) — to „biostymulator inny niż biostymulator mikrobiologiczny”. Druga definicja jest dopełnieniem pierwszej, więc pytanie „(A) czy (B)” zestawia zbiór z resztą zbioru, nie dwie konkurencyjne technologie. ProtoHumiX® ma certyfikat w kategorii PFC 6(B).

CMC 7, do którego odsyła definicja (A), jest tabelą czterech pozycji: Azotobacter spp., grzyby mikoryzowe, Rhizobium spp. i Azospirillum spp. — przetwarzanych wyłącznie przez suszenie albo liofilizację. Lista jest zamknięta i to z niej płynie najbardziej praktyczna rzecz, jaką z tego podziału da się wynieść na sklepową półkę. Preparat oparty na innym rodzaju mikroorganizmu nie może nosić oznakowania CE w kategorii PFC 6(A), więc jego dokumentu szuka się w rejestrze krajowym, a nie w certyfikacie CE. Brak CE sam w sobie niczego nie przesądza — mówi tylko, gdzie leży właściwy papier.

Podział ciągnie za sobą trzy różnice widoczne na etykiecie, zanim ktokolwiek zacznie mówić o skuteczności. W biostymulatorze mikrobiologicznym w postaci ciekłej pH „musi być optymalne dla zawartych w nim mikroorganizmów oraz dla roślin”; jego zawartość deklaruje się w jednostkach czynnych na jednostkę objętości lub masy, na przykład w jtk/g, z dopuszczalnym odchyleniem 15% od deklaracji; a na etykiecie stoi obowiązkowy zwrot „Mikroorganizmy mogą powodować reakcje uczulające”. Żaden z tych trzech wymogów nie dotyczy PFC 6(B). Wspólne dla obu podkategorii jest natomiast to, co przy zakupie waży najwięcej: etykieta każdego biostymulatora PFC 6 musi podawać datę produkcji i termin ważności, a obok nich — instrukcje dotyczące niekompatybilności ze środkami ochrony roślin. Ta druga pozycja jest warunkowa: załącznik III wymienia ją jako przykład w rubryce „wszelkie odnośne instrukcje dotyczące skuteczności produktu”, więc puste miejsce nie jest samo w sobie naruszeniem. Data produkcji i termin ważności są bezwarunkowe.^[1,2]

Powód nie jest marketingowy i nie brzmi „bo bakterie są gorsze”. Produkt z żywymi organizmami i roztwór substancji chemicznych mają inną fizykę przechowywania, więc dołożenie jednego do drugiego kosztuje więcej, niż wygląda z etykiety. Przegląd poświęcony utrzymaniu żywotności komórek w formulacjach inokulantów bakterii nieprzetrwalnikujących pokazuje, jak bardzo rozjeżdżają się w tej kategorii same oczekiwania: literatura WYMAGA od takiego produktu raz 2–3 miesięcy w temperaturze pokojowej, raz 1–1,5 roku, raz minimum 1–2 lat. To są wymagania stawiane w piśmiennictwie, nie zmierzona trwałość konkretnych preparatów — i dotyczą bakterii bez form przetrwalnych; ten sam przegląd zaznacza, że przetrwalnikujące, jak *Bacillus subtilis*, znoszą obróbkę znacznie lepiej. Ten sam przegląd wylicza, co tę trwałość psuje — ekspozycję na tlen, wysoką temperaturę, wilgoć, zanieczyszczenie mikrobiologiczne i światło.

Nasza karta charakterystyki wymienia wrażliwości innego rodzaju — choć dwie pozycje są wspólne, bo wysoka temperatura i bezpośrednie nasłonecznienie szkodzą jednemu i drugiemu. Różnica jest w tym, CO się psuje: u nas nieodwracalne wysychanie przy otwartym opakowaniu i kontakt z silnymi kwasami, po którym frakcja huminowa wytrąca się z roztworu; tam — żywotność komórek. Deklarujemy 36 miesięcy terminu ważności — i to nie jest gest producenta, tylko pozycja, którą załącznik III każe podać na etykiecie każdego biostymulatora. Utrzymanie żywych kultur przez taki okres wymagałoby warstwy ochronnej, której nasz roztwór nie ma i nie udaje, że ma.^[3,1,4]

Brak bakterii w butelce nie wyprowadza mikrobiologii poza zakres działania — przesuwa tylko punkt, w którym ono zachodzi. Przegląd poświęcony łączeniu substancji humusowych z bakteriami wspierającymi wzrost roślin opisuje ten mechanizm dwoma krokami pod rząd. Substancje humusowe zwiększają rozgałęzienie korzeni, czyli liczbę miejsc, w których mikroorganizm ma szansę wejść i się osiedlić; jednocześnie zwiększają wypływ węgla z korzenia, a ten działa jako sygnał chemotaktyczny ściągający mikroorganizmy ku ryzosferze. Zmienia się zatem adres, pod który przychodzą, a nie lista tego, co przyszło.

Drugi koniec tego łańcucha daje się zmierzyć. W układzie rhizobox z kukurydzą wszystkie traktowania kwasem huminowym zmieniły strukturę zbiorowisk bakteryjnych gleby ryzosferowej, przy czym mniejsze i bardziej biodostępne frakcje ulegały rozkładowi łatwiej niż kwas huminowy całkowity. Uczciwie: „zmieniły” nie znaczy „poprawiły”. Praca rejestruje kierunek zmiany składu, nie ocenia go i nie mierzy plonu — a my nie mamy własnego pomiaru, który by ten brak uzupełnił.

To rozróżnienie ma zresztą odpowiednik w przepisach i wart jest jednego zdania. Wyrażenie „aktywności biologicznej gleby” stoi w rozporządzeniu w definicji polepszacza gleby (PFC 3), a nie na zamkniętej liście czterech celów biostymulatora, na którą składają się efektywność wykorzystania składników pokarmowych, odporność na stres abiotyczny, cechy jakościowe i przyswajalność składników z form trudnodostępnych. Nasze dwie linie mają certyfikaty w obu kategoriach, więc rozróżnienie nie jest u nas akademickie: życie gleby to język PFC 3, a odżywianie rośliny — język PFC 6.^[5,6,1]

Tak, i jest to udokumentowane co najmniej raz w sposób, który warto znać. W pracy, w której substancje humusowe podano razem z inokulacją *Herbaspirillum seropedicae*, kukurydza rosła lepiej niż w kontroli w obu badanych układach — szklarniowym na piasku z pożywką i polowym na glebie o niskiej naturalnej żyzności. Wynik dotyczy jednego szczepu i jednej sytuacji glebowej, więc nie robi z tego reguły „humus plus dowolne bakterie”. Wystarcza jednak, żeby przestać traktować łączenie jako pomysł ryzykowny z definicji.

Praktyka rozpada się natomiast na dwa osobne pytania, a mylenie ich jest tu najczęstszym błędem. Mieszalność fizyczną sprawdza się testem słoikowym: dwa słoiki, ustalona kolejność dodawania składników, 30 sekund wstrząsania i 30 minut odstania przed oceną osadu, szlamu i rozdziału faz. Procedurę rozpisujemy w artykule o pytaniach przed zakupem, a sam dokument źródłowy kończy się zastrzeżeniem, że test wykrywa wyłącznie niezgodność fizyczną. Zgodność biologiczna — czyli to, czy nasz roztwór nie uszkadza szczepu — jest pytaniem do producenta preparatu bakteryjnego, nie do nas. Nie znaleźliśmy żadnej pracy mierzącej przeżywalność kultur w cieczy roboczej z ekstraktem humusowym i sami tego nie mierzyliśmy.

Zadając to pytanie, daj producentowi liczbę, która mu się przyda: odczyn naszego roztworu to pH 8,5–9,0. Rozporządzenie wymaga zresztą od ciekłego biostymulatora mikrobiologicznego, żeby jego pH było „optymalne dla zawartych w nim mikroorganizmów oraz dla roślin” — producent, który tę wartość zna, umie odpowiedzieć na pytanie o mieszaninę. W praktyce i tak zwykle najprościej rozdzielić oba produkty na osobne zabiegi: etykieta każdego biostymulatora musi podawać metodę zastosowania, a niekompatybilności ze środkami ochrony roślin — o ile producent uznał je za odnośne; i to ona, a nie kategoria, rozstrzyga, co z czym wolno połączyć.^[7,8,1]

Są sytuacje, w których preparat mikrobiologiczny jest właściwym wyborem, a nasz produkt go nie zastąpi. Najprościej rozpoznać je po tym, że potrzebna funkcja jest konkretna i symbiotyczna, a nie ogólna. Zamknięta tabela CMC 7 wymienia takie funkcje po nazwie organizmu: Rhizobium spp. wchodzi w symbiozę brodawkową z roślinami bobowatymi, grzyby mikoryzowe budują połączenie z korzeniem. Jeżeli na stanowisku brakuje właśnie tego — brodawek na korzeniach gatunku, którego na tym polu dotąd nie było, albo mikoryzy na powierzchni po głębokiej rekultywacji — to jest zadanie dla organizmu, którego trzeba dostarczyć. Substancje humusowe poprawiają warunki dla mikroflory, która już tam jest; nie tworzą symbiozy, której w glebie nie ma.

Preparat mikrobiologiczny warto zatem oceniać po tym, jaką konkretną funkcję deklaruje i dla jakiej rośliny docelowej — a deklarowany skutek dla każdej rośliny docelowej musi być na jego etykiecie, bo tego wymaga załącznik III. To pytanie prowadzi dalej niż „z bakteriami czy bez”, bo rozstrzyga o wyborze konkretnego produktu, a nie całej kategorii.

I ostatnia rzecz, uczciwie do końca: nie znamy pracy, która porównałaby PFC 6(A) z PFC 6(B) w tej samej uprawie i tym samym sezonie. Dopóki takiej nie ma, pytanie „która kategoria jest lepsza” ma odpowiedź formalną — żadna, bo to zbiór i jego dopełnienie — i nie ma odpowiedzi empirycznej. Każde porównanie skuteczności obu kategorii jest więc sądem, nie pomiarem. Także nasze.^[1]