Humiany w żywieniu cieląt i krów — od mniej biegunek do lepszej odporności siary

Cztery próby na cielętach, jakie znaleźliśmy w literaturze, pochodzą od jednego zespołu badawczego z Chin. Ta okoliczność nie unieważnia wyników, natomiast zmienia ich wagę — powtórzenia przez niezależną grupę nie widzieliśmy w sprawdzonych źródłach. Wewnątrz tego zestawu tylko jedna praca rozdziela humian od pozostałych dodatków na tyle czysto, żeby przypisać mu wynik.

Wang i wsp. 2022 (Animals) badanie produkcyjne: czterdzieści nowo narodzonych jałówek holsztyńskich dostawało sam humian sodu rozpuszczony w 100 ml mleka albo preparatu mlekozastępczego, przez 53 dni, w dawkach 1, 3 lub 5 g dziennie. Częstość biegunek w dniach 1–20 spadła z 35,7% w kontroli do 29,3%, 20,6% i 18,6% — kolejno wraz z dawką. W grupie 5 g przyrosty dobowe w pierwszych trzech tygodniach wzrosły z 509,5 do 747,6 g, a w kale przybyło Bifidobacterium i Lactobacillus przy jednoczesnym spadku Escherichia coli.

Praca tego samego zespołu z 2023 roku (Journal of Animal Physiology and Animal Nutrition) idzie w tę samą stronę: u 28 jałówek przez 57 dni zarówno sam humian sodu, jak i humian podany razem z glutaminą obniżyły oceny kału i częstość biegunek względem kontroli, a najwyższe przyrosty miała grupa łącząca oba dodatki. Dawki z tej pracy jednak nie podajemy. Jej streszczenie opisuje grupę jako „dieta podstawowa + 5% HNa” i nie mówi, 5% czego, a pełnego tekstu nie mogliśmy przeczytać. Wskazówką jest praca z 2021 roku, w której ten sam zespół nazywa grupy „1%”, „3%” i „5%” i w tym samym nawiasie definiuje je jako 1, 3 i 5 g dziennie — to jednak wskazówka, a nie rozstrzygnięcie.

Dwie próby z 2021 roku dotyczą cieląt po odsadzeniu i obie podawały humian razem z glutaminą, więc żadnej z nich nie wolno czytać jako dowodu na sam humian. W Journal of Animal Science czterdzieści cieląt w wieku 51–72 dni dostawało sondą 1, 3 albo 5 g humianu sodu z 1 g glutaminy dziennie przez 21 dni, a najwyższa dawka obniżyła częstość biegunek względem kontroli. W Animal Science Journal, w krótszej próbie czternastodniowej, grupa łączona miała wyższe przyrosty, wyższe IgG w surowicy oraz niższe markery przepuszczalności jelit i stanu zapalnego.

Znaczenie praktyczne jest przy tym węższe, niż podpowiada samo słowo „biegunka”. Wszystkie te prace mierzyły, jak CZĘSTO biegunka pojawiała się w okresie odchowu, a nie to, czy chore cielę wyzdrowiało. Cielę, które się leje, potrzebuje nawodnienia i rozpoznania przyczyny przez lekarza weterynarii, ponieważ przyczyny bywają zakaźne, a tych żaden dodatek paszowy nie usuwa.^[1,2,3,4]

Uyarlar i wsp. 2025 (Animals) badanie produkcyjne: siedemdziesiąt pięć wieloródek holsztyńskich w trzeciej laktacji dostawało humian potasu w paszy treściwej przez 60 dni zasuszenia, w pięciu wariantach — 0, 0,5, 1, 1,5 i 2% paszy treściwej. Wydajność za 305 dni laktacji wyniosła 9353 kg przy dawce 0,5% i 8365 kg przy 2%, przy 9012 kg w grupie kontrolnej.

Ta różnica wymaga jednego doprecyzowania, którego zwykle się nie robi. Istotna statystycznie była różnica MIĘDZY DAWKAMI — 0,5% wobec 2% — a nie różnica którejkolwiek z nich względem kontroli. Praca mówi więc mocno, że wyższa dawka wypadła gorzej od niższej, a ostrożnie, że humian w ogóle podniósł wydajność.

Zmieniły się przy tym dwa wskaźniki, które hodowca zna raczej pod nazwą „ketoza” niż z symbolu. NEFA przed ocieleniem spadały liniowo wraz z dawką, a BHBA po ocieleniu były niższe w grupach 0,5 i 1%. Oba opisują, jak głęboko krowa sięga po zapasy tłuszczu, kiedy laktacja rusza szybciej niż apetyt.

Krzywej „więcej znaczy gorzej” nie wolno jednak rozciągać na całe stado, ponieważ w laktacji kierunek bywa odwrotny. Kholif i wsp. 2021 (Livestock Science) badanie produkcyjne podawali piętnastu wieloródkom fryzyjskim kwas humusowy w dawkach 20 i 40 g dziennie przez 90 dni i to wyższa z nich dała lepszą strawność, wyższą produkcję mleka oraz mniej amoniaku w żwaczu. Odwrócone U jest zatem dobrze udokumentowane dla zasuszenia, a nie dla każdej kategorii bydła.^[5,6]

Ze zdaniem o lepszej odporności siary jest jeden kłopot: mierzalny wynik dały dwa badania, ale zmierzyły dwie różne rzeczy.

Immunoglobuliny w siarze zmierzono wprost tylko raz. W badaniu Uyarlara stężenie IgG w siarze było najwyższe w grupie 0,5% humianu potasu i wyższe niż we wszystkich pozostałych grupach, łącznie z kontrolą (p = 0,014); w surowicy cieląt w pierwszych dwóch dobach różnice szły w tę samą stronę. To jedyna praca mierząca IgG siary, jaką znaleźliśmy, i nie widzieliśmy niezależnego powtórzenia tego pomiaru przez inny zespół.

Drugie badanie zmierzyło wskaźnik pośredni. Yüca i Gül 2021 (Ankara Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi) badanie produkcyjne podawali 26 krowom Brown Swiss humian w dawkach 75 i 150 g dziennie, od 40 dni przed ocieleniem do 60 dni po nim. Gęstość siary wzrosła, a razem z nią pobranie suchej masy i wydajność mleka, przy niższych NEFA i BHBA; korzystniejsza okazała się dawka niższa. Gęstość siary bywa używana jako przybliżenie jej jakości — na tym opiera się kolostrometr — natomiast pomiarem immunoglobulin nie jest.

Tyle dziś stoi za drugą połową tytułu tego artykułu: jedna praca z pomiarem wprost i bez powtórzenia oraz jedna ze wskaźnikiem pośrednim. Kierunek obu jest zgodny, jednak hodowca planujący zasuszenie powinien wiedzieć, że planuje je na podstawie jednego badania, na jednej rasie i przy jednej dawce.^[5,7]

Te badania nie mówią, co właściwie robi żwacz. U dorosłej krowy substancja humusowa trafia najpierw tam i tam zaczyna się jej działanie: u Kholifa wzrósł octan, a spadły amoniak i populacja pierwotniaków, w sztucznym żwaczu RUSITEC dawki 1,5 i 3 g dziennie liniowo obniżyły produkcję amoniaku (P = 0,04), a u ośmiu jałówek mięsnych z kaniulą żwaczową dawki do 300 mg/kg masy ciała podniosły strawność białka ogólnego i retencję azotu (P = 0,04). Cielę przed odsadzeniem pije natomiast mleko i to właśnie do mleka podawano humian w badaniach chińskich. Tor żwaczowy i tor cielęcy biegną więc osobno, a pracy, która by je spinała, nie znaleźliśmy.

Nie mówią też nic dobrego o metanie, choć redukcja metanu jest dziś najczęściej sprzedawaną obietnicą w żywieniu bydła. Oba badania Terry'ego mierzyły emisję wprost i w obu efektu nie było — u jałówek P = 0,83, w układzie RUSITEC P ≥ 0,43.

Wszystkie cztery próby na cielętach wykonał jeden zespół w Chinach, a meta-analizy substancji humusowych u bydła nie znaleźliśmy — są przeglądy narracyjne. Jedyne polskie badanie w tym zestawie dotyczy technologicznej jakości mleka: Teter i wsp. 2021 (Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie, Animals) badanie produkcyjne podawali 64 krowom holsztyńsko-fryzyjskim 100 g preparatu z oksyhumolitu dziennie przez 60 dni i zmierzyli szybszą koagulację podpuszczkową, twardszy skrzep, więcej białka i tłuszczu oraz o około 20% niższą liczbę komórek somatycznych. Zdrowia cieląt ta praca nie mierzyła.

Dawek nie da się przy tym przenosić między kategoriami zwierząt, bo każdy zespół wyraża je inaczej: gramy dziennie do mleka u cieląt, procent paszy treściwej u krów zasuszonych, gramy dziennie do dawki pełnoporcjowej w laktacji, miligramy na kilogram masy ciała u jałówek. Do tego same preparaty różnią się zawartością kwasów humusowych — w układzie RUSITEC było ich 50,7%, w badaniu lubelskim deklarowane 65%. Punktem odniesienia zostaje więc dawka z karty konkretnego produktu, a nie liczba z cudzego doświadczenia.

Stąd ta sama rekomendacja co w każdym artykule tej serii: test na części stada, z grupą porównawczą i z zapisem — biegunek, interwencji, wydajności, a przy zasuszeniu także jakości siary.^[6,8,9,10]