Status prawny kwasów humusowych w paszach w UE — co wolno, czego nie

Prawo paszowe UE prowadzi substancje humusowe dwiema osobnymi ścieżkami, a od tego, którą idzie produkt, zależy, co dostawca może o nim legalnie powiedzieć. Pierwsza to katalog materiałów paszowych (rozporządzenie 68/2013), w którym pozycja 13.10.2 brzmi „Leonardyt” i opisuje go jako „produkt będący naturalnie występującym kompleksem mineralnym węglowodorów fenolowych, zwany również humatem, pochodzący z rozkładu materii organicznej na przestrzeni milionów lat”. Sąsiednia pozycja 13.10.1 to torf. Kwasy humusowe jako takie nie mają w katalogu żadnej osobnej pozycji — do obrotu paszowego wchodzą pod nazwą surowca, z którego pochodzą.

Wpis w katalogu bywa czytany jako pieczęć jakości i to jest najczęstsze nieporozumienie w całej sprawie. Rozporządzenie 767/2009 nazywa katalog w art. 24 wprost „narzędziem usprawniającym etykietowanie”: jego stosowanie jest dobrowolne, wykaz niewyczerpujący, a obecność pozycji nie mówi nic o skuteczności produktu ani o czystości partii. Katalog porządkuje nazewnictwo, ocenianiem się nie zajmuje.

Druga ścieżka rządzi się odwrotną logiką. Rozporządzenie 1831/2003 pozwala wprowadzić dodatek paszowy do obrotu, przetwarzać go i stosować wyłącznie na podstawie zezwolenia, wydawanego po ocenie EFSA dla konkretnej substancji, konkretnej funkcji i konkretnych gatunków. Dodatki dzielą się na pięć kategorii, a wewnątrz technologicznej leży grupa funkcjonalna „substancje redukujące zanieczyszczenie paszy mikotoksynami”, w praktyce nazywana od numeru grupą 1m. To ona jest właściwym adresem deklaracji o wiązaniu toksyn — wbrew intuicji nie jest to funkcja zootechniczna, tylko technologiczna.

Jak taka autoryzacja wygląda od środka, najlepiej widać na bentonicie. Jako substancja ograniczająca skażenie paszy aflatoksyną B1 u przeżuwaczy, drobiu i świń ma numer 1m558, a warunki są częścią zezwolenia: co najmniej 70% smektytu i wiązanie ponad 90% toksyny w teście przy pH 5,0. Ten sam bentonit jako spoiwo i środek przeciwzbrylający dla wszystkich gatunków figuruje pod osobnym numerem 1m558i. Numer opisuje zatem funkcję, a nie substancję, i dlatego pytanie „czy to jest autoryzowane?” zawsze wymaga dopowiedzenia: do czego.^[1,2,3,4]

Produkt na bazie humianów może być legalnie sprzedawany jako materiał paszowy — z nazwą katalogową, składem i deklaracjami analitycznymi. Dla leonardytu katalog wymaga przy tym jednej deklaracji wprost: włókna surowego. Rynek pokazuje ją rzadko, więc bywa dobrym pytaniem kontrolnym — dostawca, który zna własną pozycję katalogową, poda tę wartość bez zwłoki.

Granicę tego, co wolno napisać, wyznaczają dwa przepisy rozporządzenia 767/2009. Art. 11 zakazuje etykiety wprowadzającej w błąd i przypisywania paszy właściwości, których nie ma. Art. 13 ust. 1 dopuszcza oświadczenie tylko wtedy, gdy jest obiektywne, możliwe do zweryfikowania przez właściwe organy i zrozumiałe dla użytkownika paszy, a etykietujący dysponuje naukowym uzasadnieniem dostępnym na żądanie organu. Najostrzejszy jest ust. 3 lit. a: twierdzenie, że pasza zapobiega chorobie, leczy ją lub wyleczy, jest zakazane każdej paszy — wyjątek obejmuje wyłącznie kokcydiostatyki i histomonostatyki.

Nie zostaje przez to samo milczenie. Między „nic nie wolno” a obietnicą przyrostów biegnie wąski pas, o którym rzadko się mówi: art. 13 ust. 2 dopuszcza oświadczenia o wspieraniu lub ochronie warunków fizjologicznych, dopóki nie przechodzą w twierdzenia o chorobie. Tam mieści się uczciwa komunikacja materiału paszowego — i tam się kończy, zanim padnie procent. Poza tym pasem leżą efekty zootechniczne (poprawa konwersji, przyrostów, nieśności) i funkcje zastrzeżone dla autoryzowanych dodatków, z wiązaniem mikotoksyn na czele.

Rynek trzyma tę granicę nierówno i widać to gołym okiem. Duży dostawca ze Słowacji opisuje status prawidłowo — „natural feed materials made from Leonardite with a high content of humic acids” — a na tej samej stronie deklaruje „Improved feed conversion” i „Supports productive health and immunity”. Dostawca spoza UE idzie dalej i tytułuje humian sodu wprost „animal feed additive”, czyli nazwą, która w prawie UE oznaczałaby wymóg zezwolenia. Nawet recenzowany przegląd z 2023 r. referuje 68/2013 i zgodę EMEA poprawnie, po czym w sąsiednim zdaniu nazywa substancje humusowe „feed supplements used in the EU”. Dla kupującego ta rozbieżność językowa jest najtańszym z możliwych testów: dostawca, który zna własny status, nie nazywa materiału dodatkiem.

Dlatego rzetelni dostawcy komunikują mechanizmy i wyniki badań naukowych jako treść edukacyjną („w badaniach wykazano…”), a nie obietnice produktowe. Tak działamy i my — wszystkie artykuły tej serii stosują tę zasadę.^[2,1,5,6]

Dostawcy nie trzeba wierzyć na słowo, ponieważ rejestr dodatków paszowych prowadzony przez Komisję Europejską jest publiczny i przeszukiwalny — po nazwie substancji i po grupie funkcjonalnej. Autoryzowany wpis wygląda zawsze tak samo: numer identyfikacyjny, kategoria i grupa funkcjonalna, gatunki zwierząt, warunki stosowania oraz akt, z którego zezwolenie pochodzi. Jeżeli w odpowiedzi dostawcy brakuje któregokolwiek z tych elementów, to nie jest zezwolenie, tylko jego opis.

Dla substancji humusowych wynik takiego sprawdzenia jest jednoznaczny. W pełnym zbiorze rejestru pobranym 15 sierpnia 2026 (1995 rekordów) słowa „humic”, „humate”, „leonardite” i „humin” nie mają ani jednego trafienia — w żadnej z pięciu kategorii dodatków. Sama grupa 1m liczy wtedy dokładnie sześć wpisów: bentonit, dwa wpisy szczepu bakteryjnego DSM 11798 i trzy pozycje esterazy fumonizynowej. Zastrzeżenie do tej metody jest uczciwe: wyszukiwanie po słowach nie wykluczy wpisu figurującego pod nazwą handlową, która żadnego z nich nie zawiera. Wyklucza natomiast wersję, w której autoryzacja humianów gdzieś jest, a dostawca tylko zapomniał podać numer.

Brak wpisu nie znaczy „nie działa”. Znaczy dokładnie tyle, że dla tej substancji nikt nie przeprowadził procedury zezwolenia — długiej, kosztownej i przy surowcu kopalnym o zmiennym składzie trudnej do domknięcia. Konsekwencja jest jednak twarda: deklaracja wiązania mikotoksyn jest funkcją zastrzeżoną, więc położona na materiale paszowym mówi więcej o dostawcy niż o produkcie.

Wszystkie odczyty aktów i rejestru w tym artykule pochodzą z 15 sierpnia 2026. Prawo paszowe zmienia się nowelizacja po nowelizacji, a rejestr jest bazą żywą — dlatego przed większym zakupem warto powtórzyć to sprawdzenie na dzień decyzji. Zajmuje kilka minut.^[7,3]

Przy zwierzętach mlecznych i nieśnych wraca pytanie o pozostałości w żywności, a odpowiedź regulacyjna jest starsza, niż się wydaje. Komitet weterynaryjny CVMP uznał w 1999 r., że dla kwasów humusowych i ich soli sodowych nie ma potrzeby ustalania limitów pozostałości, powołując się między innymi na znikome wchłanianie z przewodu pokarmowego. Dziś ta ocena żyje jako wpis w Tabeli 1 rozporządzenia 37/2010: wszystkie gatunki zwierząt, od których lub z których pozyskuje się żywność, „MLP nie jest wymagany”, warunek „Wyłącznie do stosowania doustnego”.

W tym wpisie kryje się pułapka wyszukiwarki. Polska wersja aktu mówi „kwasy humowe”, a nie „humusowe” ani „huminowe”, katalog paszowy z kolei posługuje się słowami „leonardyt” i „humat”. Kto szuka po nazwie potocznej, nie znajdzie w tekstach unijnych niczego i wyciągnie wniosek odwrotny do prawdziwego. Rozporządzenie 37/2010 należy przy tym do reżimu weterynaryjnych produktów leczniczych — rozstrzyga o pozostałościach w żywności, a nie o tym, co wolno napisać na worku paszy.

Istnieje też branżowy Rejestr Materiałów Paszowych, prowadzony na podstawie art. 24 ust. 6 rozporządzenia 767/2009. Jego mechanikę zwykle opowiada się odwrotnie, niż działa: dobrowolny jest katalog, natomiast powiadomienie o materiale spoza katalogu jest obowiązkiem pierwszego wprowadzającego go na rynek. Rejestr publikuje te zgłoszenia na odpowiedzialność zgłaszającego, bez oceny merytorycznej — nie zastępuje zezwolenia i nie mówi nic o jakości.

W Polsce nadzór nad paszami sprawuje PIW (wojewódzcy inspektorzy weterynarii). W razie wątpliwości co do legalności deklaracji dostawcy — to właściwy adres do pytań. Takie zgłoszenie ma realny ciężar, ponieważ uzasadnienie oświadczenia musi być dostępne na żądanie organu: pytanie hodowcy przenosi obowiązek dowodu tam, gdzie jest jego miejsce, czyli na etykietującego.^[9,10,11,2]