Amoniak w kurniku i oborze — jak obniżyć stężenie i poprawić dobrostan stada

Amoniak drażni i uszkadza nabłonek dróg oddechowych, przez co otwiera drogę infekcjom; u drobiu dochodzą do tego odczyny na podeszwach i podrażnienia spojówek. Skalę straty zmierzono wprost. Brojlery trzymane w komorach klimatycznych i wystawione od pierwszego dnia do czwartego tygodnia życia na 50 ppm ważyły w siódmym tygodniu o 6% mniej niż ptaki oddychające powietrzem bez amoniaku, a przy 75 ppm o 9% mniej; przy 75 ppm padło 13,9% stada wobec 5,8% w grupie kontrolnej badanie na zwierzętach. Decyzja „mierzyć czy nie mierzyć” jest więc rachunkiem produkcyjnym, a nie kwestią komfortu.

Pytanie „ile wolno” nie ma jednak jednej odpowiedzi, ponieważ w budynku inwentarskim mierzy się cztery różne rzeczy. Dwie z nich są stężeniem w powietrzu — jedna liczona dla zwierzęcia, druga dla człowieka, który tam pracuje. Trzecia to emisja z budynku do środowiska, liczona w kilogramach na rok. Czwarta jest zobowiązaniem całego kraju: Polska ma ograniczyć emisję amoniaku o 1% rocznie w latach 2020–2029 i o 17% od roku 2030, względem roku 2005 — i to jest presja, która z czasem schodzi na poziom gospodarstw.

Rozróżnienie ma praktyczny skutek dla kolejności ruchów. Wentylacja pracuje na stężeniu przy zwierzęciu, a więc na dobrostanie i na wynikach produkcyjnych. Ilość azotu, która budynek opuszcza, ustala się wcześniej — w dawce pokarmowej i w ściółce. Dlatego pomiar wykonuje się tam, gdzie zwierzę oddycha, i o tej samej porze dnia, ponieważ poziom zmienia się w cyklu dobowym.^{[1,2,3,4,5,6]}

Azot z białka paszowego, którego zwierzę nie wykorzysta, trafia do odchodów (u drobiu głównie jako kwas moczowy, u ssaków jako mocznik). Bakterie rozkładają te związki do amoniaku — a tempo reakcji przyspieszają wilgoć i wysokie pH ściółki. Słaba wentylacja pozwala gazowi kumulować się dokładnie tam, gdzie zwierzę oddycha.

Stąd cztery dźwignie: pasza (poziom i jakość białka), jelita (zdrowie i efektywność trawienia), ściółka (sucha i luźna), powietrze (wentylacja). Program działający tylko na jedną z nich zawsze przegrywa z problemem systemowym.

Czy preparat humusowy obniża amoniak w budynku? Sprawdzone przez nas badania dają na to pytanie odpowiedź słabą i lepiej ją oddać wprost, niż wypełnić lukę procentem.

Pierwsze z nich objęło 120 brojlerów na Słowacji, którym substancje humusowe podano jednocześnie w paszy (0,6%) i do ściółki (900 g/m²). Amoniak w grupie z dodatkiem mieścił się w zakresie 0,7–3,5 ppm wobec 0,9–5,0 ppm w kontroli badanie na zwierzętach. Różnica liczbowa jest widoczna, ale autorzy własnym testem nie potwierdzili jej istotności statystycznej (p > 0,05) — a całe to doświadczenie toczyło się poniżej 5 ppm, a więc poniżej każdej z czterech liczb z tabeli wyżej i o rząd wielkości niżej niż stężenia, przy których zaczynają się straty produkcyjne.

Drugie badanie objęło 360 brojlerów Ross 308 i sprawdzało humat w paszy (1 g/kg), w ściółce (5 g/kg) oraz oba naraz. Nie wykazało wpływu na wyniki produkcyjne, lepkość jelitową, jakość ściółki ani na zapalenie podeszw badanie na zwierzętach. Amoniaku w powietrzu w nim nie mierzono, więc nie jest to wynik przeciwny wprost — jest to brak potwierdzenia dokładnie tam, gdzie efekt na ściółkę powinien być widoczny. Dawki zresztą nie są porównywalne: ściółkowa była tu w przeliczeniu na metr kwadratowy około stukrotnie niższa niż w badaniu słowackim.

Osobno stoi trzeci wynik i to jego najłatwiej pomylić z poprzednimi. W modelu 24-godzinnej restrykcji pokarmowej u brojlerów kwasy humusowe w dawce 0,2% paszy obniżyły zawartość amoniaku w świeżych odchodach i poprawiły szczelność bariery jelitowej (Maguey-Gonzalez i wsp. 2018) badanie produkcyjne. To pomiar w odchodach, nie w powietrzu budynku, a między jednym a drugim leży ściółka z całą swoją wilgotnością i pH oraz wentylacja. Z niższego amoniaku w odchodach nie wynika niższe stężenie przy głowach ptaków.

Praktyczny skutek jest taki, że preparat humusowy nie należy do narzędzi obniżania amoniaku w kurniku ani w oborze — właściwe dźwignie opisuje następna sekcja. Co substancje humusowe robią w przewodzie pokarmowym, rozwijamy w przeglądzie badań u brojlerów i w artykule o humianach u cieląt i krów.^[7,8,9]

Azot, który opuszcza budynek jako amoniak, przechodzi przez cztery kolejne bramy: ile go w ogóle trafi do odchodów, jak szybko rozłoży się w ściółce, czy chemia ściółki go zatrzyma i jak szybko powietrze go wyniesie. Metody układają się dokładnie w tej kolejności, a im wcześniej w łańcuchu działają, tym mniej zostaje do naprawiania na końcu.^{[10,11,5,12,13]}

Porady drobiarskie przenoszą się do obory gorzej, niż się wydaje, ponieważ zmienia się miejsce, w którym amoniak powstaje. W kurniku pracuje ściółka wraz ze swoją wilgotnością, pH i suchą masą. W oborze pracuje podłoga i to, co na niej stoi — dlatego dźwignie są tam inne, a procentów nie wolno przenosić między gatunkami ani systemami utrzymania.

W procesowym modelu obory boksowej dla bydła mlecznego, używanym przez administrację Flandrii, najskuteczniejszą pojedynczą techniką okazało się zakwaszanie gnojowicy w budynku. Najlepsze kombinacje dały redukcję amoniaku o 44–49% przy skrobaniu podłogi połączonym z zakwaszaniem, o 21–27% przy podłodze pełnej ze skrobaniem i spłukiwaniem wodą oraz o 17–22% przy samym skrobaniu. To wynik modelu obliczeniowego, nie pomiaru w konkretnej oborze — jego wartością jest kolejność technik, nie sama liczba.

Prawo traktuje oba budynki inaczej. Dyrektywa 2007/43/WE dotyczy kurcząt rzeźnych i bydła nie obejmuje; konkluzje BAT dla intensywnego chowu dotyczą drobiu i świń, więc również nie. Dla obory nie ma zatem prawnego limitu stężenia amoniaku. Polskie doradztwo podaje jako wartość zalecaną 20 ppm i jednocześnie odnotowuje, że rzeczywiste stężenia w oborach wahają się od 10 do 100 ppm, nie wskazując przy tym źródła tych pomiarów.

Technologie oczyszczania powietrza mają w oborze ograniczenie, o którym rzadko się mówi przy ofercie. Przegląd z 2025 r. wskazuje płuczkę powietrza z kwasem jako centralną dostępną technikę wychwytu amoniaku i zarazem zaznacza, że w nowoczesnych oborach z wentylacją naturalną stężenia gazów są niskie, co osłabia opłacalność takiego oczyszczania przegląd. W małej oborze, w której para osiada pod dachem, pierwszy ruch leży więc po stronie podłogi i częstotliwości usuwania odchodów, a nie po stronie instalacji.^{[16,3,5,17,18]}