Straty, których ferma nie księguje — rachunek stanu obecnego w kurniku i chlewni

Załącznik II dyrektywy 2007/43/WE wymaga, żeby w kurnikach brojlerów przy obsadzie powyżej 33 kg/m² stężenie amoniaku nie przekraczało 20 ppm, a dwutlenku węgla 3000 ppm — mierzone na poziomie głów kurcząt. Przy obsadzie do 33 kg/m² dyrektywa liczbowego limitu amoniaku nie podaje w ogóle, a niosek, indyków i bydła ten przepis nie obejmuje, więc przywoływanie „20 ppm” jako wymogu dla nich jest nieporozumieniem.

Opinia naukowa EFSA o dobrostanie brojlerów rekomenduje trzymać się poniżej 15 ppm — czyli poniżej progu prawnego. To rekomendacja, nie przepis: nie wiąże i nie może być podstawą kontroli. Ale sam fakt, że instytucja naukowa stawia granicę niżej niż prawodawca, jest tu istotą sprawy: próg prawny wyznacza, gdzie zaczyna się naruszenie, a nie gdzie kończy się koszt.

Ile ten koszt wynosi, mierzono w komorach klimatycznych. Samce brojlerów współczesnej genetyki wystawione na amoniak od pierwszego dnia do czwartego tygodnia życia miały w siódmym tygodniu masę ciała niższą o 6% przy 50 ppm i o 9% przy 75 ppm, a śmiertelność przy 75 ppm wyniosła 13,9% wobec 5,8% przy stężeniu zerowym. Uczciwie o granicach tej liczby: komora ze stałym stężeniem nie odwzorowuje kurnika, w którym amoniak zmienia się w cyklu dobowym i z wiekiem stada, a przy 25 ppm abstrakt nie opisuje spadku masy jako istotnego statystycznie. Te wyniki nie mówią więc, ile kosztuje ferma prowadzona przy 20 ppm — mówią, że powyżej normy koszt jest zmierzony i duży.

Jest jeszcze druga strona, o której rachunek stada milczy. Dla człowieka obsługującego budynek najwyższe dopuszczalne stężenie amoniaku w środowisku pracy wynosi 14 mg/m³ jako średnia ważona ośmiu godzin i 28 mg/m³ jako wartość chwilowa do 15 minut. To limit dla ludzi i o dobrostanie zwierząt nie mówi nic — ale jest w tym samym powietrzu.^[1,2,3,4]

Lecznicze produkty z tlenkiem cynku podawano prosiętom w dawce około 2500 ppm w paszy przez 14 dni po odsadzeniu. W 2017 roku komitet CVMP Europejskiej Agencji Leków uznał bilans korzyści i ryzyka za ujemny — z powodu obciążenia środowiska cynkiem i współselekcji oporności bakterii — a Komisja Europejska nakazała 26 czerwca 2017 wycofanie pozwoleń z okresem przejściowym, który skończył się w czerwcu 2022. Cynk pozostał w paszy wyłącznie jako składnik żywieniowy, z sufitem 150 mg/kg paszy pełnoporcjowej dla prosiąt; dawka żywieniowa funkcji leczniczej nie pełni.

Przegląd środków zapobiegania biegunce poodsadzeniowej — probiotyki, prebiotyki, postbiotyki, dodatki roślinne, włókno, peptydy, kwasy tłuszczowe, preparaty mleczne, szczepionki, bakteriofagi — stwierdza wprost dwie rzeczy: żaden pojedynczy środek nie wykazał skuteczności równoważnej leczniczemu tlenkowi cynku, a z opublikowanych badań nie da się ułożyć rankingu skuteczności. Substancji humusowych ten przegląd wśród omawianych kategorii nie wymienia.

Ile kosztuje sama luka, pokazuje badanie na 3498 prosiętach w duńskiej stacji doświadczalnej, bez zakażenia kontrolnego. W kontroli negatywnej — bez tlenku cynku — przeciwbiegunkowo leczono 63,9% zwierząt. Z leczniczym ZnO odsetek wynosił 43,5%. Dieta o bardzo niskim białku (15,4–15,1% w dwóch pierwszych fazach) obniżyła go do 24,4% — ale przyrosty spadły do 332–339 g dziennie wobec 420–427 g w kontroli z ZnO.

To jest najbardziej pouczająca liczba w całym tym artykule, bo nie ma w niej wariantu bez kosztu. Zostawiasz jak jest — płacisz odsetkiem leczonych zwierząt. Schodzisz z białkiem — płacisz przyrostami. Uczciwie o granicach: miarą był odsetek zwierząt leczonych, a nie potwierdzona zapadalność, a genetyka i zarządzanie duńskiej stacji nie przenoszą się wprost na polską fermę.^[5,6,7,8]

W 3980 próbkach materiałów i mieszanek paszowych z Polski, zebranych w latach 2015–2020, najczęściej wykrywanymi mikotoksynami były zearalenon i deoksyniwalenol — nie aflatoksyna B1. To ma bezpośrednie znaczenie praktyczne, bo rutynowe badanie zamawia się często właśnie na aflatoksynę. Dwa zastrzeżenia trzeba jednak wziąć razem z tą liczbą: próbki dostarczali producenci i lekarze weterynarii, więc możliwe jest skrzywienie ku partiom podejrzanym, a częstość wykrycia nie mówi, jaki odsetek przekraczał unijne wartości orientacyjne.

Ile kosztuje skażona pasza, gdy już trafi do koryta, zmierzono u prosiąt karmionych przez pięć tygodni paszą z toksynami fuzaryjnymi: pobranie paszy spadło o około 21%, a przyrosty o około 26%.

W tym samym badaniu dodatek substancji humusowych nie obniżył stężenia DON we krwi (22,5 wobec 23,5 ng/ml) ani nie cofnął tych spadków. Zostawiamy to zdanie w całości, bo bez niego cały ten artykuł byłby czymś innym, niż udaje. Wynik nie przekreśla działania wobec aflatoksyny B1 — utleniony kwas huminowy wiązał ją in vitro i łagodził skutki zatrucia u 420 brojlerów — ale wobec deoksyniwalenolu u świń nie zadziałał. Zgadza się to z testami in vitro, w których poza węglem aktywnym żaden adsorbent nie wiązał DON istotnie, choć smektyty, substancje humusowe i produkty ze ścian drożdży wiązały ponad 70% zearalenonu.

Wniosek dla rachunku jest taki: koszt skażonej paszy jest realny i zmierzony, ale kategoria adsorbentów dzieli się według toksyny, nie według etykiety. Pytanie „czy adsorbent działa” nie ma odpowiedzi — ma ją dopiero pytanie „na którą toksynę”.^[9,10,11,12]

Nie mówi, że dodatek te straty odrobi. Dwie z trzech pozycji mają w literaturze wyniki mieszane, a przy trzeciej — deoksyniwalenolu u świń — pomiar jest wprost niekorzystny dla substancji humusowych i cytujemy go wyżej razem z liczbami. Artykuł, który wyceniałby stan obecny i przy okazji obiecywał jego naprawę, byłby po prostu ofertą z dodatkową kolumną.

Nie obejmuje też presji regulacyjnej, choć bywa ona mylona z kosztem. Zużycie antybiotyków w polskich gospodarstwach i to, co po zakazie z 2006 roku wolno, a czego nie, to osobna sprawa — opisana w artykule o alternatywach bez skrótów prawnych. Świadomie jej tu nie liczymy, bo miarą są tam miligramy sprzedanej substancji, a nie ubytek policzony na zwierzęciu.

Ten tekst jest drugą liczbą do porównania, nie argumentem za czymkolwiek. Co z tych trzech pozycji ma udokumentowane dźwignie i jak daleko sięga dowód przy każdej, rozbieramy osobno — najwięcej zmierzonych punktów interwencji ma amoniak.