Ile kosztuje zagęszczenie gleby — rachunek przejazdów, których nikt nie liczy

Przegląd IUNG-PIB podaje dla polskich warunków uprawy liczbę, która zwykle zaskakuje: koła ugniatają pole średnio 2,5–5 razy w sezonie, niekiedy 8, a nieprzejechane pozostaje zaledwie około 10% powierzchni. Pole nie dzieli się więc na ścieżki i resztę — dziewięć dziesiątych zostało w tym roku przejechane co najmniej raz.

Druga liczba z tej samej pracy dotyczy trwałości. Zagęszczenie podglebia po przejazdach z naciskiem osi 10–20 Mg utrzymywało się 6–10 lat mimo cykli zamarzania i odmarzania, które w potocznym przekonaniu mają glebę rozluźnić. Koszt jednego mokrego przejazdu nie zamyka się więc w tym sezonie — rozkłada się na kilka następnych, w których nikt go już nie kojarzy z przyczyną.

Jest w tym przeglądzie zdanie, które warto przeczytać dwa razy, bo odwraca intuicję. Przy siłach ssących powyżej pF 3 ugniecenie zwiększa zatrzymywanie wody w glebie — ale jako wody trudno dostępnej i niedostępnej dla roślin. Gleba zagęszczona potrafi więc trzymać więcej wody i jednocześnie dawać roślinie mniej. Kto ocenia stanowisko po tym, że długo trzyma wilgoć, może opisywać uszkodzenie jako zaletę.

Uczciwie o wieku tych danych: przegląd pochodzi z 2007 roku, a liczby o przejazdach cytuje za wcześniejszymi pracami. Mechanizacja od tego czasu pociężała, więc 2,5–5 przejazdów traktujemy jako dolną granicę dzisiejszego stanu, nie jako pomiar współczesnego parku maszynowego.^[1]

Synteza 51 publikacji pokazuje, że ugniecenie gleby ruchem maszyn obniżało plony ziarna kukurydzy, pszenicy, jęczmienia i soi średnio o 6–34%, zwiększając zwięzłość głównie w warstwie 0–30 cm. To pasmo, nie liczba: rozrzut zależy od uprawy, wilgotności gleby w chwili przejazdu i nacisku, a synteza obejmuje różne gleby, nie tylko gliniaste. Dolny kraniec tego pasma jest przy tym wyższy niż typowy przyrost, po który sięga się w programie biostymulacji — i to jest cała treść tego akapitu.

Jak szybko przejazdy przebudowują profil, pokazuje doświadczenie polowe na gliniastym Stagnosolu: przejazdy zwiększyły udział szkodliwie zagęszczonego podglebia z 8% do 33% i obniżyły plon. Głęboszowanie do 35 cm poprawiało właściwości fizyczne i plon trwale raczej tylko w połączeniu z intensywnym wapnowaniem, które mogło ograniczyć ponowne zagęszczenie — przy czym autorzy sami piszą „mogło”, bo to jedno stanowisko w Norwegii i krótki horyzont obserwacji.^[2,3]

Meta-analiza badań z lat 2000–2020 meta-analiza rozdziela środki zapobiegające zagęszczeniu od naprawczych i różnica jest wyraźna: prowadzenie ruchu po stałych ścieżkach (controlled traffic) dało średnio +34% efektu plonowego, podczas gdy środki naprawcze — głęboszowanie, orka głęboka, zwrot resztek — około +10%. Uprawa bezorkowa wypadła w tym zestawieniu ujemnie (−6%), co warto zapamiętać razem z resztą, bo bywa polecana jako odpowiedź na zagęszczenie.

Dwa zastrzeżenia idą z tą liczbą w komplecie. Efekty controlled traffic mierzono głównie tam, gdzie maszyny są duże, albo w Chinach — przeniesienie na gospodarstwo o innym parku maszynowym nie jest automatyczne. I rzecz drugą trzeba powiedzieć wprost, bo ta sama praca podaje ją obok: nawadnianie wypadło w niej najlepiej ze wszystkich (+51%), ale łagodzi objaw, nie przyczynę — woda nie odbudowuje struktury, tylko chwilowo znosi jej skutek. Kto czyta tę tabelę bez tego rozróżnienia, wyciągnie z niej wniosek odwrotny do mechanizmu.^[4]

Na 1310 obserwacjach plonu z 74 badań w 19 krajach meta-analiza mulczowanie podnosiło plon oraz efektywność wykorzystania wody i azotu kukurydzy i pszenicy nawet do 60% względem gleby gołej. To górna granica, nie średnia, i duża część danych pochodzi z regionów suchych — w polskich opadach efekt będzie mniejszy, a mulcz foliowy ma koszty środowiskowe, których ta praca nie wycenia.

Uczciwie o drugiej stronie, bo okrywa nie jest darmowa. Meta-analiza z terenów suchych meta-analiza pokazuje, że międzyplon zamiast ugoru obniżył średnio plon rośliny następczej o 7%, a zapas wody o 18%, z rozbiciem od +14,5% w klimacie tropikalnym do −12,4% w umiarkowanym klimacie obszarów suchych; progiem opłacalności okazał się opad roczny około 700 mm. Uwaga na słowo umiarkowany — chodzi tam o umiarkowany klimat obszarów suchych, nie o Polskę. Szersza meta-analiza ze 117 badań meta-analiza daje obraz łagodniejszy: międzyplon obniżył magazynowanie opadów między zbiorem a siewem o 33,4%, ale przeciętnie nie zmienił plonu rośliny następczej i podniósł jej efektywność wykorzystania wody o 5,0%.

Wniosek z tych trzech prac razem jest jeden i nie jest wygodny: stan „goła gleba” ma cenę, a lekarstwo też ją ma, a która wygrywa, rozstrzyga suma opadów na konkretnym polu, nie średnia z literatury.^[5,6,7]

Zagęszczenia podglebia nie naprawia żaden preparat — nasz również. Nacisk osi zostawia w profilu zmianę fizyczną, a odwraca ją organizacja ruchu maszyn, struktura, korzenie i czas, nie substancja podana w cieczy roboczej. Gdyby ten artykuł kończył się inaczej, byłby ofertą przebraną za rachunek.

Co substancje humusowe robią, dotyczy sąsiedniej warstwy zagadnienia — tworzenia i trwałości agregatów oraz gospodarki wodnej w warstwie ornej. To realny, ale inny mechanizm i opisujemy go osobno, razem z jego granicami. Rachunek z tej strony i tamten mechanizm spotykają się dopiero wtedy, gdy przejazdy są już ułożone; w odwrotnej kolejności nie spotykają się wcale.